Nguồn gen cây trồng là một bộ phận của giống, là vật liệu ban đầu để lai tạo giống mới và là hạt nhân của đa dạng sinh học nên giữ vai trò rất quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp của mỗi quốc gia. Nhu cầu bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng nguồn gen thực vật thế giới là cần thiết hơn bao giờ hết. Trong tương lai, nền nông nghiệp sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức mới. Sản xuất lương thực sẽ tăng mạnh nhằm phục vụ cho dân số tăng và nhu cầu hiện đại hóa.

Ảnh minh hoạ

Nguồn gen cây trồng là nền tảng sinh học đảm bảo cho sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực trong thế giới đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức. Nguồn gen cây trồng phục vụ mục tiêu lương thực và nông nghiệp, là nguồn vật liệu ban đầu quan trọng cho nông dân và cho các nhà chọn tạo giống, là vật liệu thiết yếu cho sản xuất nông nghiệp bền vững.

Nông nghiệp Việt Nam sau gần  40 năm đổi mới đã đạt được những thành tựu ấn tượng, từ một nước thiếu lương thực trong nhiều năm, đã trở thành cường quốc xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới (sau Ấn Độ), cùng nhiều mặt hàng chiếm ưu thế trên thị trường quốc tế như cà phê, hạt điều, cao su, hồ tiêu…. Thành công của nông nghiệp là sự đóng góp to lớn của khoa học cây trồng, bao gồm công tác bảo tồn, sử dụng nguồn gen thực vật. Tuy nhiên, nông nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với một loạt những thách thức lớn như biến đổi khí hậu, tái cơ cấu, hội nhập chuỗi giá trị kinh tế/chuỗi giá trị và nền kinh tế tri thức xanh, kỹ thuật số và tri thức dưới sự thay đổi mạnh mẽ của đất nước và tình hình quốc tế. Ngày nay việc bảo tồn và sử dụng các nguồn tài nguyên di truyền của cây trồng đối với lương thực và nông nghiệp đặc biệt và đối với đa dạng sinh học nói chung là rất quan trọng.

Ngân hàng gen cây trồng quốc gia hiện nay có 38.344 nguồn gen của các loại cây trồng và họ hàng hoang dã trong kho lạnh và vài trăm giống cây trồng địa phương tại các trang trại và vườn nhà trên cả nước. Có 35.755 bản ghi dữ liệu lai lịch và 46.914 bản ghi dữ liệu mô tả và 5.886 dữ liệu hình ảnh. Nhiều đặc điểm kinh tế, giá trị của cây trồng địa phương đã được phát hiện và khai thác. Hơn nữa, đã có 7.000 lần nguồn gen được cung cấp cho các nhà nghiên cứu/nhà khoa học và nông dân trong việc nhân giống, nghiên cứu, ... (Số liệu của Trung tâm tài nguyên thực vật)

Mặc dù, nguồn tài nguyên thực vật trong công tác chọn giống cây trồng và phát triển nông nghiệp đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, tuy nhiên còn nhiều hạn chế chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển một nền nông nghiệp bền vững, chất lượng cao, vì vậy phải có những bước đi đột phá trong thời gian tới.

Ngày nay, nguồn tài nguyên thực vật bị đe dọa bởi sự biến đổi khí hậu, giảm dần tài nguyên đất và nước, suy thoái môi trường. Đa dạng nguồn gen cây trồng ngày càng bị thu hẹp và mất đi do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó sự thành công của khoa học chọn giống cây trồng đã là một trong những nguyên nhân. Việc mở rộng diện tích gieo trồng với một số ít giống cải tiến nhằm tăng nhanh sản lượng đã làm giảm đi nguồn gen cây trồng nhanh chóng, nhất là tài nguyên di truyền cây lương thực và thực phẩm.

Vì vậy, bảo tồn và sử dụng có hiệu quả nguồn gen là chìa khoá để nâng cao sản lượng và phát triển nền nông nghiệp bền vững, góp phần quan trọng vào công cuộc xoá đói giảm nghèo, an toàn lương thực và bảo vệ môi trường của toàn cầu. Lưu giữ, bảo tồn nguồn gen cây trồng là nhiệm vụ nghiên cứu khoa học có tính chất nghiệp vụ gồm bốn nội dung công việc: điều tra thu thập và nhập nội; bảo quản hoặc lưu giữ; đánh giá gồm đánh giá sơ bộ và đánh giá chi tiết; và tư liệu hóa hướng dẫn sử dụng và sử dụng.

Điều tra thu thập là công đoạn hàng đầu trong tất cả các hoạt động của công tác bảo tồn nguồn gen cây trồng nông nghiệp.

Thạc sỹ Võ Như Cầm