BỆNH CHỔI RỒNG TRÊN SẮN LAN RỘNG TẠI NAM MỸ: MỐI ĐE DỌA MỚI ĐỐI VỚI AN NINH LƯƠNG THỰC

Bệnh chổi rồng trên sắn xuất hiện tại châu Mỹ

Năm 2023, tại các vùng trồng sắn ở French Guiana, nông dân chứng kiến cây sắn sinh trưởng kém và năng suất củ suy giảm nghiêm trọng. Sau các cuộc khảo sát và phân tích mẫu, các nhà khoa học xác định đây là bệnh chổi rồng trên sắn – một bệnh từng được ghi nhận chủ yếu tại Đông Nam Á. Đây là lần đầu tiên bệnh được báo cáo tại châu Mỹ.

Đến năm 2025, Brazil ghi nhận hai trường hợp xác nhận đầu tiên vào tháng 3 và tháng 5, với khoảng cách giữa hai địa điểm ít nhất 1.000 km. Trước diễn biến này, Alliance of Bioversity International and CIAT (Alliance) và Brazilian Agricultural Research Corporation (Embrapa) đã triển khai kế hoạch ứng phó nhanh từ tháng 6/2025 nhằm hạn chế sự lan rộng của bệnh.

Triệu chứng điển hình của bệnh chổi rồng trên sắn: các chồi và lá bị biến dạng, héo và khô. Ảnh: Elizabeth Ramirez / Alliance of Bioversity International and CIAT.

Vì sao bệnh chổi rồng đáng lo ngại?

Sắn là cây lương thực quan trọng tại các vùng nhiệt đới và có vai trò lớn đối với sinh kế của nông hộ nhỏ. Theo Alliance, sắn góp phần bảo đảm an ninh lương thực cho khoảng 800 triệu người trên toàn thế giới. Brazil là quốc gia sản xuất sắn lớn nhất Mỹ Latinh, trong khi Đông Bắc Brazil là một trong những vùng tiêu thụ sắn lớn của thế giới.

Nguy cơ càng đáng chú ý khi bệnh xuất hiện tại Amazon – khu vực được xem là trung tâm nguồn gốc và đa dạng của cây sắn, với ít nhất 98 loài họ hàng hoang dại. Do CWBD mới xuất hiện tại Nam Mỹ, các nhà khoa học lo ngại nguồn vật liệu sắn tại đây có thể chưa có mức độ kháng tự nhiên cao đối với tác nhân.

Các nhà nghiên cứu khảo sát cây sắn ngoài đồng, phục vụ giám sát và phát hiện bệnh chổi rồng. Ảnh: Alliance of Bioversity International and CIAT.

Tác nhân gây bệnh – một loại nấm khó nghiên cứu

CWBD có liên quan đến loài nấm Ceratobasidium theobromae, thuộc nhóm “fastidious fungi” – những loại nấm khó phát hiện, khó phân lập và khó duy trì trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Theo Alliance, các nhà khoa học đã thành công trong việc nuôi được C. theobromae trong điều kiện phòng thí nghiệm, một bước tiến quan trọng sau quá trình nghiên cứu kéo dài. Khả năng nuôi cấy tạo điều kiện nghiên cứu đặc điểm sinh học của nấm, thử nghiệm có kiểm soát trên cây sắn, đánh giá các biện pháp xử lý và hỗ trợ chọn tạo giống kháng bệnh.

Nguy cơ lây lan qua vật liệu nhân giống

Sắn chủ yếu được nhân giống bằng hom thân. Một số thân sắn đã nhiễm bệnh có thể vẫn còn khả năng sử dụng làm vật liệu trồng dù chưa biểu hiện triệu chứng rõ ràng bên ngoài. Điều này làm tăng nguy cơ bệnh được vận chuyển từ vùng nhiễm sang vùng sạch thông qua trao đổi hom giống.

Theo thông tin của Alliance, hiện chưa có biện pháp xử lý đặc hiệu để chữa CWBD trên đồng ruộng. Việc loại bỏ nguồn bệnh được đề cập là thu gom và tiêu hủy cây nhiễm. Vì vậy, kiểm soát vật liệu nhân giống và phát hiện sớm cây nhiễm có vai trò đặc biệt quan trọng.

Alliance và Embrapa triển khai kế hoạch ứng phó nhanh

• Xác định phạm vi phân bố và mức độ nghiêm trọng của CWBD, trước mắt tập trung tại Đông Bắc Brazil.
• Tăng cường năng lực chẩn đoán bằng các công cụ phân tử phát hiện C. theobromae được phát triển từ các nghiên cứu ở Đông Nam Á.
• Phát hiện bệnh sớm để hạn chế nguồn bệnh và giảm nguy cơ lan truyền qua vật liệu nhân giống.
• Khẩn trương thu thập các giống sắn địa phương và họ hàng hoang dại trước khi chúng bị nhiễm bệnh.

Bảo tồn nguồn gen – nền tảng cho chọn tạo giống

Ngân hàng gen Future Seeds của Alliance tại Colombia hiện lưu giữ gần 6.000 mẫu nguồn gen sắn từ 28 quốc gia, trong đó có 1.557 mẫu có nguồn gốc từ Brazil. Đây là nguồn vật liệu quan trọng cho nghiên cứu khả năng chống chịu và chương trình chọn tạo giống.

Đáng chú ý, các nhà chọn giống của Alliance đã khảo nghiệm khoảng 300 giống sắn và phát hiện nhiều giống biểu hiện khả năng chống chịu với bệnh chổi rồng tại Đông Nam Á. Đây là cơ sở để tiếp tục đánh giá các nguồn gen đang được lưu giữ trong các ngân hàng gen và tìm kiếm vật liệu có triển vọng kháng bệnh.

Từ Đông Nam Á đến Nam Mỹ: thách thức xuyên biên giới

Theo Alliance, dữ liệu nghiên cứu cho thấy C. theobromae đã liên quan đến cây sắn tại Đông Nam Á từ ít nhất những năm 2000 và liên quan đến cacao từ những năm 1960. Bệnh có xu hướng bùng phát theo chu kỳ và có thể gia tăng sau những giai đoạn mưa kéo dài.

Việc bệnh xuất hiện tại Nam Mỹ đặt ra câu hỏi về khả năng thích nghi của tác nhân trong điều kiện mới. Khu vực Amazon có điều kiện ẩm ướt tương đối ổn định, có thể tạo môi trường thuận lợi cho nấm phát triển. Các nhà nghiên cứu cũng quan tâm đến khả năng bệnh tiếp tục lan sang những quốc gia khác ở phía Bắc Nam Mỹ.

Không chỉ là vấn đề của cây sắn

Các nhà khoa học cũng đang quan tâm đến phạm vi ký chủ của C. theobromae và khả năng tác nhân tương tác với các cây trồng khác tại Nam Mỹ, đặc biệt là cacao. Vì vậy, nghiên cứu CWBD không chỉ nhằm bảo vệ cây sắn mà còn có ý nghĩa đối với hệ thống cây trồng nhiệt đới và an ninh lương thực khu vực.

“Khoa học cho phòng ngừa” – thông điệp từ nghiên cứu

Chiến lược ứng phó CWBD tại Nam Mỹ cho thấy vai trò của cách tiếp cận tích hợp: phát hiện sớm → xác định tác nhân → khoanh vùng → quản lý vật liệu giống → bảo tồn nguồn gen → tìm nguồn kháng → chọn tạo giống mới.

Thay vì chờ bệnh lan rộng rồi mới kiểm soát, các nhà khoa học đang ưu tiên hành động sớm nhằm giảm thiểu tác động đối với sản xuất, sinh kế và an ninh lương thực.

Ý nghĩa đối với nghiên cứu và sản xuất sắn

• Tăng cường giám sát bệnh, đặc biệt tại các vùng sản xuất tập trung.
• Phát triển năng lực chẩn đoán phân tử để phát hiện tác nhân ở giai đoạn sớm.
• Kiểm soát và sử dụng vật liệu nhân giống sạch bệnh.
• Bảo tồn nguồn gen sắn và các họ hàng hoang dại trước nguy cơ dịch bệnh.
• Tìm kiếm, đánh giá và khai thác nguồn gen có khả năng kháng bệnh.
• Xây dựng mạng lưới hợp tác nghiên cứu và cảnh báo sớm ở quy mô khu vực, xuyên biên giới.

Cây sắn có biểu hiện vàng lá, héo và sinh trưởng bất thường – các dấu hiệu có thể gặp ở cây bị CWBD. Ảnh: ACIAR.

Kết luận

Sự xuất hiện của bệnh chổi rồng trên sắn tại French Guiana và Brazil cho thấy CWBD đang trở thành một thách thức mới đối với sản xuất sắn tại Nam Mỹ. Trước nguy cơ lan rộng, Alliance of Bioversity International and CIAT cùng Embrapa đang tập trung vào chẩn đoán phân tử, giám sát dịch bệnh, bảo tồn nguồn gen, tìm kiếm nguồn kháng và phát triển các giải pháp quản lý.

Câu chuyện CWBD tại Nam Mỹ nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng trong bảo vệ cây trồng: phát hiện càng sớm và chuẩn bị càng tốt thì cơ hội hạn chế tác động của một dịch bệnh mới nổi càng cao.

Nguyễn Bá Tùng tổng hợp

Nguồn tham khảo

Alliance of Bioversity International and CIAT (2025). Cassava witches’ broom disease takes flight in South America. EurekAlert! News Release, 17 July 2025; Alliance article, 18 July 2025.

Link tham khảo: https://www.eurekalert.org/news-releases/1091338?fbclid=IwY2xjawToELpwZG9mBWV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR7-p3ggHgWcqd70RLwm3Qbmxi17bXJyK5M517Bcm3oZF45ug8ICIVpIzHRAlg_aem_VhNHPMNtkvcLDfcUGE9uMA